برمىخيزند ، و جمله دوم مىگويد : كسى كه دنبال علم و دانشى نيست طبيعى است كه از هر شيطان طغيانگرى پيروى مىكند . 3 - چرا از هر شيطان ؟ - جالب اينكه نمىفرمايد : چنين كسى از شيطان پيروى مىكند ، بلكه مىگويد از هر شيطان متمردى ، و اين اشاره به آن است كه شياطين همه يك خط واحد و برنامه مشترك ندارند ، بلكه هر يك براى خود راهى و دامى انتخاب كرده‌اند ، آن چنان اين دامها متنوع است كه انسان در تشخيص آنها گم مىشود مگر آنها كه به خاطر ايمان و توكل بر خدا در سايه حمايت او قرار گرفته‌اند و مشمول جمله إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ ( 1 ) هستند . ذكر اين نكته نيز لازم است كه تمرد و سركشى و خالى بودن از خير و بركت در مفهوم كلمه شيطان افتاده است ولى در اينجا مخصوصا كلمه « مريد » ( فاقد هر گونه خير و سعادت بودن ) را به عنوان تاكيد پشت سر آن ذكر مىكند تا سرنوشت كسانى كه از چنين رهبرانى پيروى مىكنند كاملا روشن گردد . 4 - تفسير جمله « * ( كُتِبَ عَلَيْه ) * » - مىدانيم اين تعبير به معنى مقرر و ملزم داشتن است خواه در عالم تكوين و آفرينش باشد و يا در عالم تشريع و احكام و قوانين . ولى به هر حال نبايد توهم كرد كه اين جمله بوى « جبر » مىدهد ، و شياطين مجبورند پيروان خود را گمراه سازند ، و به دار البوار بفرستند ، بلكه اين نتيجه حتمى برنامه اى است كه آنها با ميل خود انتخاب كرده‌اند ، مثلا هنگامى كه ابليس رئيس و سر سلسله شياطين ، در برابر فرمان خدا سرپيچى كرد و با ميل و اراده خود راه طغيان و حتى اعتراض به ذات پاك خدا را پيش گرفت ، چنين كسى جز

--> ( 1 ) حجر - 40 .